Walvisjacht

Verhalen van een Walvisvaarder

Zelden nam iemand zo vaak deel aan expedities op de walvisvaart. Tussen 1952 en 1962 heeft Cor Gransbergen (89) tien reizen gemaakt: de eerste op de Willem Barendsz en erna nog negen op een jagersboot. Zijn verhalen verschijnen komende maart in een boek dat hij samen met zijn vrouw heeft geschreven. Verslaggever Mirte van Eysden bezocht hem thuis op Ameland.

Het is windkracht elf. Terwijl de boten naar de andere eilanden aan wal blijven, vaart de Sier naar Ameland gestaag door. Hij schommelt wat en de ramen hebben het zwaar te verduren door de wind en het water dat met hoge golven tegen de boot aan knalt. Met moeite kwam ik op de boot en met nog meer moeite kom ik eraf. De voetgangersbrug staat onder water en dus lopen we via het autodek aan wal. Het waait zo hard, dat lopend de kade af komen eigenlijk geen optie is. Samen met een twintigtal toeristen stap ik in de bus die ook moeite heeft met overeind blijven. In het centrum van Nes stap ik uit. Een aardige man ziet mij zoekend rondkijken en vraagt waar ik naartoe moet. “Meneer Gransbergen, ja die ken ik wel! Loop maar met mij mee.” Langs oude zeventiende-eeuwse huisjes lopen we naar mijn bestemming toe. Mevrouw Gransbergen doet de deur open. Er wordt koffie ingeschonken en dan begint meneer Gransbergen te vertellen.

Op de boot naar Ameland
Op de boot naar Ameland

“Holland was leeggeroofd: er was totaal niks. Het was op en uit. Toen was er een serie ondernemers – uit Amsterdam vooral en omstreken – , die zeiden: wij moeten de zaak weer op gang helpen. Daar waren dus olie en vetten voor nodig voor de fabricatie van allerlei artikelen, maar olie en vetten hadden wij niet. Men had van voor de oorlog al gehoord hoeveel die Noren en ook Engelsen walvissen vingen, want walvistraan werd ver voor de oorlog al aan margarinefabrieken in Schiedam verkocht. Wij moesten zien dat we dat zelf gingen opstarten.

Na de oorlog kwam hier één van de ondergrondse strijdkrachten, een hoofdman, en dat was burgemeester Walda. Dat was een voortreffelijke burgemeester – ook in zakelijk opzicht. Die heeft voor het eiland gigantisch veel gedaan. Alles wat jong was op het eiland, was werkeloos. Hij heeft er voor gezorgd dat mensen aan het werk kwamen op Schiphol, in de Zaanstreek, bij de douane en – mijn vrouw heeft het nageteld – plusminus dertig eilanders waren op de walvisvaart.

Half Nederland wou graag op de walvisvaart. Dat was een trek naar avontuur, maar ook de verdienste. Wij hadden hier het voorrecht dat we een zakelijke burgemeester hadden met connecties door het hele land. Dus toen kwam ik, 25 jaar, op die Willem Barendsz terecht, op het fabrieksschip.

Zeemansboek van Cor Gransbergen
Zeemansboek van Cor Gransbergen

Dat was toentertijd verreweg het grootste schip van Nederland. Daar werden de walvissen die geschoten waren, verwerkt. Aan boord waren in het bedrijf – nattevingerwerk hoor – zes- tot zevenhonderd man aan het werk. Dus dat was niet niks, maar de totale jagersvloot plus bemanning – en dat is wel correct – bedroeg circa elfhonderd personen. Het was voor die tijd natuurlijk een reuze onderneming en vooral: ik heb toch wel heel veel waardering ervoor dat men zomaar van niks zo’n bedrijf opzetten kon. Dat duidde toch wel op een ondernemingsgeest van hier tot gunder.

Ik wil het niet vergelijken met een reis naar de maan maar zo’n ongewisse zaak was het toch.

Ik denk ook dat kaptein Visser van Schiermonnikoog, een rasechte eilander die met stropen en strandjutten groot geworden is, dat die dus echt de man op dat moment was om zo’n expeditie te leiden, want hij had – laat ik maar zeggen -, een bemanning aan boord, een ratjetoe uit alle hoeken van de wereld. Hij had ook nog nooit een walvis gezien, niemand. Dan komt zo’n walvis aan dek en dan moet je dat verwerken, niet alleen aan dek maar ook in de fabriek. Het was een totaal nieuwe onderneming. Ik wil het niet vergelijken met een reis naar de maan maar zo’n ongewisse zaak was het toch.

Een ‘jager’ schoot een vis. Zo’n harpoengranaat ontplofte in de vis. Trof je in het hart, dan was de vis meteen dood, maar trof je hem meer naar de staart toe, dan was hij nog springlevend. Wij hadden de nieuwste uitvinding, een vislier, dus als er te veel kracht op stond, dan werd er weer gevierd totdat hij weer voldoende dicht bij het schip was. Dan kwam er weer een harpoen en dan was het hopen dat die vis dood was. Was ‘ie dood, dan zinkt zo’n vis. Dus hij moest op zij getrokken worden, luchtslang erin en dan werd hij opgepompt als een ballon. Als dat gebeurd was, kwam er een grote bamboestok met speer eraan met een vlag. Wij hebben nog wel zo’n vlag. Dan werd de Barendsz geseind en dan wist de Barendsz precies: daar ligt die vis, en dan kwam de boei-boot in actie en die probeerde de vis op te pakken en mee te slepen naar de Barendsz, want wij moesten verder jagen. Dan moet je niet vergeten – dat verbaast mij nog als ik het weer herlees – dat wij soms wel honderdvijftig mijl van de Willem Barendsz af lagen. Wij waren vissen bij Parijs en de Willem Barendsz lag op Ameland. Dat waren gigantische afstanden.

Verwerking van een gevangen walvis aan dek van een Japanse walvisvaarder (1937) | Collectie SPAARNESTAD PHOTO/Het Leven Nationaal Archief
Verwerking van walvis aan dek van Japanse walvisvaarder (1937) | Collectie SPAARNESTAD PHOTO/Het Leven Nationaal Archief

 

In Noorwegen worden nu nog steeds hopen walvisvlees gekocht. Die jagen rustig door. Dat is absurd natuurlijk. Wij zijn nog in het gebied terecht gekomen waar wij altijd visten en we hebben die hele reis duizenden en duizenden mijl gevaren en gezocht en we hebben zes walvissen gezien. Allemaal weg. Wij konden onze ogen niet geloven. God, wij hebben zoveel vissen geschoten. Kijk hier: en er is helemaal niks meer.

De zaak is dus zo: ik heb dus ook van het hele gebeuren zeg maar zestig jaar afstand. Dan was je dus jong en in de volle kracht van je leven. Nu zit je in je nadagen en nu denk je eraan terug: hoe het allemaal was en ging.”

 

SaveSave

SaveSave

SaveSaveSaveSave

SaveSaveSaveSave

SaveSave

SaveSave

SaveSave

SaveSave

SaveSave

SaveSave

SaveSave

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *