Is de tijd rijp voor het basisinkomen?

“The times they are a-changing.” Zo verklaarde Rutger Bregman in DWDD het viraal gaan van zijn ‘taxes, taxes, taxes’ speech op het WEF en het wereldwijde succes van zijn boek ‘Gratis geld voor iedereen’. Met dat boek blies hij in 2014 het eeuwenoude maar in vergetelheid geraakte idee van het universeel basisinkomen nieuw leven in. Ook in Groningen zijn sinds zijn boek verschillende experimenten met basisinkomens opgestart. Wat kunnen we eruit leren?

Hoewel hij geïnspireerd werd door het werk van Rutger Bregman, is Frans Kerver minder te spreken over de titel van diens in 32 talen vertaalde boek. “Gratis geld voor iedereen’, dat komt zo als een boomerang terug in je gezicht. Door zulke leuzes verwarren mensen basisinkomen met communisme, terwijl dat natuurlijk nergens op slaat.”

Basisinkomen via crowdfunding

Veel mensen begrijpen nog steeds niet wat basisinkomen echt inhoudt, vindt Kerver. Aan hem zal het niet liggen. Met stichting MIES werkte hij in 2015 een ambitieus plan uit, geïnspireerd door het Duitse Mein Grundeinkommen: door middel van crowdfunding iemand een jaar lang een basisinkomen van 1000 euro per maand geven.

Toen Crowdfundingsplatform 1%Club hen adviseerde om een gezicht voor de actie te kiezen, wezen velen al snel in de richting van Kerver. Niet alleen kan de man het overtuigend uitleggen, het basisinkomen zou hem ook meer ruimte geven om te werken aan zijn maatschappelijk project ‘Tuin in de Stad’.

En zo geschiedde: na een succesvolle crowdfunding, waarbij meer dan 500 mensen en bedrijven in 100 dagen 12.000 euro inzamelden, werd Stadjer Frans Kerver in juli 2015 de eerste Nederlander met een onvoorwaardelijk basisinkomen.

‘Basisinkomen stimuleert mensen’

“Het was toch een stuk relaxter leven”, vertelt Kerver over zijn ervaring. “Ik heb drie kinderen, een hypotheek af te lossen en ik rook veel. Dan komt 1000 euro per maand toch handig uit. Bovendien gaf het me meer tijd om echt waardevolle dingen te doen, zoals mijn project ‘Tuin in de Stad’ uitbouwen. Daar pluk ik nu nog de vruchten van.”

Natuurlijk kreeg hij ook soms negatieve reacties. Wie zou dat niet willen, zo’n 1000 euro extra per maand? “Maar daar gaat het net om: we wilden basisinkomen uit de framing van bijstand halen. Bijstand houdt mensen gevangen, houdt hen tegen om iets te ondernemen. Basisinkomen daarentegen stimuleert mensen en is voor iedereen: arm of rijk.” Het jaar na Kerver werd de volgende begunstigde voor het experiment dan ook uitgeloot, niet gekozen. Het werd de Haagse kunstenares Anne van Dalen.

Na twee jaar slaagde MIES er evenwel niet in om genoeg geld te verzamelen voor een derde experiment. Toch is het niet voor niks geweest, vindt Kerver. “We hebben basisinkomen hier op de kaart gezet. Verschillende lokale politici hebben ons erop aangesproken, en partijen als GroenLinks, PVDA en de jongeren van D66 hebben het nu in hun programma opgenomen.”

Soepele bijstand in Groningen

Naast het kleinschalig evenement van MIES ging de gemeente ook zelf aan de slag met het groeiend draagvlak voor basisinkomen. In 2017 kreeg Groningen net als Tilburg, Deventer,  Wageningen en Nijmegen groen licht van de regering om twee jaar soepeler bijstand te verlenen. Met het experiment wilden onderzoekers en politici nagaan of bijstandsontvangers actiever worden als er minder regels in het spel zijn.

Wat houdt dat concreet in? In het geval van Groningen werden 400 bijstandsontvangers ingedeeld in vier groepen. Een groep is niet langer verplicht om te solliciteren, een groep krijgt meer begeleiding, een groep mag extra bijverdienen.

Meest controverse was er rond de vierde groep: die mag namelijk kiezen uit een van de opgenoemde mogelijkheden. Die resultaten worden vergeleken met een controlegroep van 100 werklozen die de vroegere bijstandsregels blijven volgen. De Rijksuniversiteit Groningen begeleidt en evalueert het experiment.

Voorlopige balans positief

Het is een opvallend experiment, alleen al omdat het eigenlijk ingaat tegen de lijn die de regering sinds 2015 heeft ingezet met de Participatiewet. Die schrijft bijvoorbeeld voor dat mensen die een uitkering ontvangen, verplicht een tegenprestatie moeten leveren. Het verklaart waarom de onderhandelingen voor dit experiment twee jaar aansleepten en waarom bijvoorbeeld het maximumbedrag dat bijstandsontvangers mogen bijverdienen in dit experiment beperkt is tot 199 euro per maand.

De voorlopige balans lijkt echter positief, althans in Wageningen. Daar bleek dat de bijstandsontvangers in de groepen zonder sollicitatieplicht, met meer begeleiding of met meer mogelijkheden om bij te verdienen vaker werk vonden dan zij die volgens de oude regels begeleid werden.

Bureaucratie afslanken

Wat leert zo’n experiment ons nu over het basisinkomen? Weinig, want het heeft enkel betrekking op mensen die toch al bijstand ontvingen, terwijl een basisinkomen in principe voor iedereen is. Of zoals Rutger Bregman het omschrijft: “De enige voorwaarde is dat je hart klopt.”

Volgens Bas Jacobs, hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit, zou het daarom nuttiger zijn “om twee gemeenten te nemen die vergelijkbaar zijn in samenstelling”, vertelt hij in NRC. “Dan zou de ene gemeente een basisinkomen invoeren en hogere belastingen, en de andere gemeente niet.”

Toch ziet hij ook voordelen in het experiment dat onder andere in Groningen loopt. “Je kan je met recht afvragen of de kosten van het huidige systeem, de bureaucratie, de scholings- en reïntegratiekosten, opwegen tegen de baten, namelijk voorkomen dat mensen onterecht in de bijstand zitten en zorgen dat mensen weer snel aan het werk gaan.”

“De bureaucratie afslanken en mensen vertrouwen geven, daar gaat het om”, vindt ook Frans Kerver. Toch moet er volgens hem nog veel gebeuren eer basisinkomen doorgevoerd wordt. “Er zijn daarvoor structurele veranderingen nodig: een radicale herverdeling van belastingen, en een andere definitie van werk. Maar dat is lastig in een calvinistisch land als het onze.”

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.