Jozef Israëls, bedoel je de straat of de schilder?

Door Elcke Vels en Niek Teune 

Jozef Israëls is vandaag precies twee weken te bewonderen in de synagoge van Groningen. Fotogravures van meer dan een eeuw oud tonen de vijftig bekendste werken van de 19e-eeuwse schilder die ooit razend populair was. Maar hoe bekend en geliefd is Israëls nu nog in Groningen en in de rest van Nederland?

De expositie in de synagoge duurt tot eind september. Volgens Chris van Weel, gastconservator van de expositie, was er bij de opening veel belangstelling. Voor Van Weel is de expositie extra bijzonder, want hij is familie van Israëls; de dochter van Israëls is zijn overgrootmoeder. Algemeen manager Geert Volders kijkt ook met een tevreden gevoel terug op de eerste expositiedagen. Wel verwacht Volders de echte drukte pas over een paar weken, wanneer de vakantie wordt ingeluid.

Jozef Israëls (1824-1911) wordt gezien als een van de voormannen van de schildersbeweging Haagse School. Hij werd geboren in een Joods gezin in Groningen. Op 18-jarige leeftijd liet hij de stad achter zich en trok hij naar Amsterdam. In het westen van Nederland specialiseerde hij zich in het schilderen van de mens en zijn emoties. Israëls werd internationaal bekend met zijn schilderijen waarin vissers sober en ingetogen waren weergegeven.

Kunstkenner Willem de Winter, bekend van televisieprogramma Tussen Kunst en Kitsch, is expert op het gebied van schilderijen uit de 19e en 20e eeuw. Hij noemt Israëls ‘een fantastische schilder’. “Jozef Israëls had een torenhoge reputatie. Zijn schilderijen zijn van grote kwaliteit.”

Werk van Israëls minder in trek dan voorheen

Toch ziet De Winter dat de populariteit van Israëls gedaald is onder het grote publiek. “De onderwerpskeuze van toen is niet meer de onderwerpskeuze van nu. Een schilderij met als titel ‘Thuiskomst van de visser’, dat zegt ons tegenwoordig niet zoveel meer. Daarnaast vinden we zijn schilderijen met diep psychologisch en invoelbare onderwerpen nu wat sentimenteel”, aldus De Winter.

Volgens Van Weel wordt het werk van Jozef Israëls overschaduwd door het werk van zijn zoon, Isaac Israëls. “Ik heb meegemaakt dat er weer aandacht werd besteed aan Isaac. Dat conservatoren langskwamen om verhalen op te doen en te helpen met tentoonstellingen. Voor Jozef is dat minder het geval. Er is in 1999 of 2001 in het Groninger Museum een overzichtstentoonstelling geweest. Dat was de laatste grote expositie.”

De Winter beaamt dat. “Het werk van Isaac, de zoon van Israëls, is op dit moment veel populairder en ook hoger geprijsd. De zoon is uiteindelijk zijn vader zwaar gaan overvleugelen. Dat gebeurt met de tijd. Het gekke is dat we er over twintig heel anders tegenaan kunnen kijken dan nu.” Peter de Ruiter, docent Moderne en Hedendaagse kunst aan de Rijksuniversiteit Groningen, vult aan: “De reputatie van kunstenaars is nooit stabiel of solide. Rembrandt is niet altijd onze belangrijkste schilder geweest.”

Groningen

Om erachter te komen hoe bekend de schilder nog is in Groningen en in de rest van Nederland is een steekproef gedaan onder ruim dertig personen. Van de in Groningen woonachtigen heeft meer dan 80% wel eens gehoord van zijn naam. Een grote groep gaf aan de naam te herkennen van de Jozef Israëlsstraat in Groningen. Het standbeeld op het Hereplein werd door geen van de respondenten genoemd, net als de gedenkplaat bij de geboorteplaats van de schilder aan de Vismarkt. Van de tien deelnemers die niet in Groningen wonen, wist meer dan de helft niet wie Israëls was. Opmerkelijk was ook dat een aantal mensen de naam van de schilder associeerde met Jozef van Nazareth.

De Winter ziet dat er door heel Nederland straten en pleinen zijn die de naam van Jozef Israëls dragen. “Dat is niet meer dan terecht. Zijn reputatie en kwaliteit is allang onderkend. Die reputatie houdt hij, ondanks dat hij bij het grote publiek iets minder bekend is.”

De Ruiter vermoedt dat Jozef Israëls in Groningen bekender is dan in de rest van Nederland. “Hoewel Den Haag niet onderschat mag worden, omdat het Gemeentemuseum een mooie verzameling Haagse School rijk is. En Scheveningen, omdat veel van zijn werk gebaseerd is op het vissersgenre aan de Scheveningse kust.” De Winter denkt dat Israëls Groningen op een gegeven moment achter zich heeft gelaten. “Ik weet wel zeker dat er veel meer schilderijen van hem in het westen zijn dan in het noorden van land.”

De Ruiter denkt dat Israëls in Groningen vooral bij ouderen nog de nodige bekendheid geniet. “Niet bij mensen onder de veertig jaar, vermoed ik althans.” Toch merkt Van Weel dat juist ook studenten de naam van Israëls herkennen. Er is herkenning wanneer hij vertelt familie te zijn van Israëls. “De huizen die zich lenen voor studentenwoningen staan vaak in straten die vernoemd zijn naar hem.”

Buiten Groningen

Volgens De Ruiter en De Winter is Israëls ook vandaag de dag nog relatief populair in het buitenland. De Ruiter noemt de Verenigde Staten als land waar Israëls zeer geliefd is. Van Weel voegt daar Groot-Brittannië aan toe. “Dat is ook logisch, want daar zat vroeger het geld”, aldus Van Weel. De Winter wijst op de Joodse afkomst van Israëls. “Ik heb wel eens mensen uit Israël aan de telefoon gehad die op zoek waren naar zijn schilderijen. Er zijn niet veel Nederlandse kunstenaars die een mondiale belangstelling hebben, op namen als Karel Appel en Vincent van Gogh na. Israëls heeft dat wel. Joden wonen over de hele wereld en daarom komt de vraag naar zijn werk uit alle hoeken.”

Volgens Van Weel is het werk van Israëls tot op de dag van vandaag relevant. Het werk bevat een aantal belangrijke boodschappen. Zo symboliseert het werk de gelijke status van de Jood in vergelijking met andere burgers. Daarnaast was Israëls een uitgesproken voorstander van het vrouwenkiesrecht. “Hij portretteerde het leven van vrouwen in die tijd, van dat ze het huishouden deden. Hij maakte ook portretten van de armen uit de samenleving, zoals vissers of boeren. Dat toont zijn maatschappelijke betrokkenheid aan.”

In de synagoge van Groningen kunnen bezoekers nu kennis maken met deze maatschappelijk betrokken Jozef Israëls, voor het eerst of weer opnieuw.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.